Fidelio - vở opera có bốn khúc mở màn

Opera Fidelio của Beethoven có những bốn phiên bản overture, gồm các overture: "Leonore" No.1; "Leonore" No.2; "Leonore" No.3 và overture "Fidelio". Có lẽ đây là vở opera có nhiều phiên bản overture nhất từ trước tới nay.

Bản nhạc: Overture "Fidelio"

Tác giả: Ludwig van Beethoven

Thể hiện: Dàn nhạc giao hưởng Berlin (chỉ huy: Herbert von Karajan)

***

Ở thể loại opera Ludwig van Beethoven chỉ sáng tác duy nhất vở Fidelio và có lẽ tác giả đã dành cho nó nhiều thời gian và nỗ lực để sửa chữa và trau chuốt hơn so với bất kỳ tác phẩm nào khác của mình.

Libretto tiếng Đức của opera Fidelio do Joseph Sonnleithner viết dựa trên libretto tiếng Pháp của Jean-Nicolas Bouilly. Libretto của Bouilly vốn dành cho opera Léonore, ou L'amour conjugal (Léonore, hay tình yêu vợ chồng) của nhà soạn nhạc Pháp Pierre Gaveaux. Vở opera kể chuyện nàng Lénonore, một phụ nữ quý tộc quả cảm đã cải dạng nam nhi thành người gác tù Fidelio để cứu chồng mình là người tù chính trị Florestan thoát chết.

Opera Fidelio là một trong những tác phẩm trung tâm trong thời kỳ sáng tác giữa của Beethoven. Giống như các tác phẩm âm nhạc của ông trong thời kỳ này, nó nhấn mạnh vào chủ nghĩa anh hùng. Câu chuyện của Bouilly đã hấp dẫn Beethoven vì nó tạo ra những cơ hội để ông khắc họa bằng âm nhạc tính anh hùng ở các nhân vật chính trong cuộc đấu tranh dành tự do chính trị - điều đang diễn ra ở châu Âu trong thời đại ông.

Điều đặc biệt là opera Fidelio của Beethoven có những bốn phiên bản overture. Đó là các overture "Leonore" No.1; "Leonore" No.2; "Leonore" No.3 và overture "Fidelio". Có lẽ đây là vở opera có nhiều phiên bản overture nhất từ trước tới nay.

Tác phẩm được công diễn lần đầu vào ngày 20 tháng 11 năm 1805 tại nhà hát Theater an der Wien tại Vienna. Ở phiên bản dàn dựng này, opera Fidelio gồm ba màn và được mở màn bằng khúc nhạc mà ngày ta biết tới là overture "Leonore" No.2. Vào thời điểm đó thành phố Vienna đang bị quân đội Pháp chiếm đóng và phần đông khán giả trong nhà hát là các sĩ quan quân đội Pháp. Vì thế thành công của vở diễn đã bị cản trở rất nhiều.

Lần đầu công diễn không mấy thành công và áp lực của bạn bè đã buộc Beethoven phải chỉnh sửa lại vở opera và rút ngắn nó xuống còn hai màn thay vì ba màn như phiên bản ban đầu. Ông cũng viết một khúc mở màn mới cho lần dàn dựng tiếp theo mà ngày nay được biết tới là overture "Leonore" No.3. Ở hình thức này opera được công diễn lần đầu vào ngày 29 tháng 3 năm 1806. Lần này, vở diễn đã thu được thành công đáng kể.

Một năm sau đó, năm 1807, nhà hát opera ở Prague cũng lên kế hoạch dàn dựng opera Fidelio của Beethoven. Beethoven đã viết riêng cho Prague một phiên bản overture khác mà trong danh mục tác phẩm của Beethoven là overture "Leonore" No.1. Tuy nhiên mãi đến năm 1828 overture "Leonore" No.1 mới được vang lên lần đầu. Người ta đã tìm thấy tổng phổ của nó trong đống giấy tờ của Beethoven sau khi ông mất và ngày nay nó cũng rất hiếm khi được các dàn nhạc biểu diễn.

Những thất bại nối tiếp nhau của Napoleon trên khắp châu Âu trong những năm 1812-1814 đã kích thích người dân Vienna và cả Beethoven. Trong bầu không khí thắng lợi lan tỏa, nhà hát quyết định phục dựng opera Fidelio. Beethoven lại một lần nữa chỉnh sửa tổng phổ vở opera tâm đắc của mình và viết một overture mới cho lần dàn dựng năm 1814 này - overture "Fidelio". Phần libretto cũng được nhà thơ và nhà viết kịch Georg Friedrich Treitschke sửa chữa lại.

Ngoại trừ overture "Leonore No.1", ba overture còn lại đều có một đời sống riêng trong các phòng hòa nhạc khi được biểu diễn độc lập. Và ở hình thức biểu diễn độc lập này, overture "Leonore" No.3 được đánh giá là nặng ký nhất, là một trong những "kỳ quan vĩ đại nhất của nghệ thuật giao hưởng". Nó bao hàm các yếu tố âm nhạc gắn bó mật thiết với đề tài truyện kịch, truyền tải thành công tư tưởng của truyện kịch - sự hi sinh quên mình vì công lý và tự do.

Tuy nhiên phiên bản overture thứ tư, overture "Fidelio", mới là phù hợp nhất để trình diễn opera Fidelio. Ngày nay, các dàn dựng opera Fidelio trên thế giới thường được mở màn bằng overture "Fidelio".

Lấy hình thức sonata, overture "Fidelio" mở đầu bằng một cơn bùng nổ fortissimo (chơi cực mạnh) là một đoạn nhạc ngắn giới thiệu chủ đề chính. Giây lát sau, chủ đề chính này được kèn cor thể hiện. Sự kết hợp của kèn cor và dàn dây trình bày chủ đề thứ hai thậm chí còn mạnh mẽ hơn chủ đề đầu.

Phần trình bày chuyển sang phần phát triển mà không có phần lặp lại. Ngắn gọn và mãnh liệt, đoạn phát triển trở thành phần tóm tắt một cách gần như không thể nhận thấy và sự trở lại của những ô nhịp mở đầu đánh dấu sự bắt đầu của đoạn coda đầy hân hoan.

Overture "Fidelio" được viết ở giọng Mi trưởng trong khi vở opera và ba overture còn lại đều được viết ở giọng Đô trưởng. Nhưng Mi trưởng là một điệu thức mang màu sắc tươi sáng, tiên liệu được sự giải phóng của Florestan mà không cần thực sự trích dẫn âm nhạc từ vở opera như các overture khác. Aria của Leonora, "Komm, Hoffnung" (Tới đây nào hỡi niềm hi vọng), cũng được viết ở giọng Mi trưởng.