"Hỏi thật, nghe thật dân mới tin"

Những góp ý thẳng thắn của dân với cái tâm vì đất nước, vì dân tộc này, vì một sự nghiệp 80 năm vinh quang và vì mục đích, trách nhiệm của 20 năm, hay 50 năm, 100 năm tới... thì không có lý do gì những người lãnh đạo không chấp nhận.

Tranh cử thực sự để chọn đúng người lãnh đạo

Người đứng đầu phải mạnh, sạch và có tầm nhìn

Truyền lửa từ xã hội để Đại hội Đảng bứt phá

Đảng phải chân thành với dân

Nhà báo Nguyễn Anh Tuấn: Chúng ta vừa đề cập đến cơ chế để lựa chọn lãnh đạo, trong đó có một nhân tố quan trọng là sự đóng góp ý kiến của dân. Vậy làm thế nào để chúng ta tập hợp được trí tuệ, khi mới đây, so sánh đối chiếu bản dự thảo văn kiện chuẩn bị cho ĐH X đưa ra lấy ý kiến quần chúng và bản chính thức sau khi thông qua tại ĐH, không khác nhau về bản chất, nội dung, cái khác nhau chỉ là vài câu chữ. Hẳn nhiều người còn nhớ, mấy tháng trước Đại hội 10, không khí thảo luận trong dân rất sôi động, nhiều ý kiến đóng góp đầy tâm huyết gửi đến Đảng. Liệu chúng ta có tập hợp được trí tuệ dân tộc nếu lại tiếp tục làm như vậy?

GS. Dương Phú Hiệp: Tôi rất chú ý đến hai chữ "chân thành". Con người sống với nhau phải chân thành, Đảng đối với dân cũng phải chân thành thì dân mới tin. Từ Đại hội VI đến nay, khi đưa các dự thảo xuống dân, đã chân thành chưa, hay là nhằm hai mục đích: một là hình thức và hai là tuyên truyền rằng đang dân chủ đây?

Trong bài trả lời trên Tuần Việt Nam mới đây, tôi nhấn mạnh khi đưa ra lấy ý kiến dân đừng hình thức, đừng tuyên truyền. Thay vào đó, phải nghe thật, hỏi thật.

Khi anh đưa xuống là hỏi thật rồi, nhưng khi tiếp thu các ý kiến phải có trả lời rõ ràng là chúng tôi rất hoan nghênh, có những chỗ chúng tôi đã tiếp nhận và có sửa chữa như thế nào cũng phải trả lời lại cho dân biết. Phải thẳng thắn, đối thoại rõ ràng. Một khi người ta sôi nổi hưởng ứng, có tới hàng nghìn hàng vạn ý kiến, thậm chí có người bỏ công viết hàng chục trang, để rồi không nhận được hồi âm gì dễ sinh chán nản, mất lòng tin.

TS. Mai Liêm Trực (trái) và GS. Dương Phú Hiệp tại Bàn tròn. Ảnh: Lê Anh Dũng

Nhà báo Nguyễn Anh Tuấn: Nhưng thực tế là có những vấn đề đặt ra tại Đại hội, song vì lý do nào đó, ở ĐH phải để lại nhưng đến ĐH sau, những vấn đề đó vẫn không được bàn đến. Vậy phải trả lời người dân như thế nào?

TS. Mai Liêm Trực: Ví dụ trở lại ý kiến của cố Thủ tưởng Võ văn Kiệt là ngay trong ĐH X, đại hội sẽ bầu trực tiếp Tổng bí thư, cũng như có rất nhiều ý kiến đóng góp cho đại hội lần đó. Tôi nhớ là gần đến ĐH X, một đồng chí có trách nhiệm đã trả lời là nếu làm như vậy thì sẽ không có đủ thời gian vì phải thay đổi điều lệ.

Càng có nhiều người để chọn lựa sẽ càng sáng suốt. Để đại hội trực tiếp bầu chọn chức Tổng bí thư cũng là nhằm mục tiêu đó. Song rất tiếc vấn đề đó đã không được bàn trở lại kỳ này.

Nhiều người đã nói, vấn đề là ở chỗ chúng ta có quyết tâm không. Đại hội hoàn toàn có quyền thay đổi điều lệ ngay từ những ngày đầu tiên và bầu trực tiếp Tổng bí thư. Các nước và các tổ chức trên thế giới đều làm như vậy, điều lệ có thể thay đổi ngay tại chỗ và thực thi, áp dụng ngay điều khoản đã thay đổi.

Nếu cứ để chậm lại, thì chúng ta sẽ chậm trễ mất. Thời buổi bây giờ, thời gian, tốc độ là quyết định, cứ chuyển lại một nhiệm kỳ là mất 5 năm. Mà 10 năm trong thời đại thế giới phẳng đang phát triển với tốc độ rất nhanh đủ để quyết định vị thế của một quốc gia. Cứ để chậm cũng là một việc sai. Sai là mất thời cơ.

Nên cân nhắc, bàn luận để sửa đổi Cương lĩnh

Nhà báo Nguyễn Anh Tuấn: Đúng là việc gì Đại hội trước đã để lại cho Đại hội sau bàn thì Đại hội tiếp theo phải mang ra bàn. Đó cũng là việc cần làm để củng cố niềm tin của nhân dân. Quay trở lại với những vấn đề trọng đại của đại hội lần này như cương lĩnh (bổ sung và hoàn thiện, không có chữ sửa đổi - GS. Dương Phú Hiệp), ông có tin là chúng ta có thể có những bổ sung hợp lý, đem được hơi thở cuộc sống vào tuyên ngôn chính trị kỳ này, những vấn đề đặt ra với dân tộc, với đất nước mà Đảng đang là đại diện, đang chịu trách nhiệm trước dân tộc không?

GS. Dương Phú Hiệp: Bản thân tôi trước đây đã tham gia soạn thảo cương lĩnh ở ĐH VI, ở cùng tổ với ông Trường Chinh. Không khí soạn thảo rất tốt, nhưng có vướng hai vấn đề: thứ nhất, có ý kiến cho rằng không cần cương lĩnh, vì dựa vào câu của Marx: "Mỗi bước tiến của phong trào thực tiễn còn giá trị hơn một tá cương lĩnh", tức là như anh nhấn mạnh thực tiễn mới là quan trọng. Ý kiến thứ hai lại dựa vào Lênin: "một Đảng không có lý luận tiền phong hướng dẫn thì Đảng sẽ không làm trọn được vai trò tiên phong".

Marx và Lênin đều nhấn mạnh vai trò của thực tiễn và cương lĩnh, Đảng ta đã kết hợp, cả căn cứ vào thực tiễn và lý luận, nhưng rất tiếc là nhiều vấn đề hơi xa xôi quá, cao xa quá.

Cương lĩnh lần này mà không có chữ "sửa đối" đã là một chỉ đạo không hay. Thực tiễn buộc phải thay đổi về lý luận. Thực tiễn từ 1991 đến giờ đã qua 20 năm với nhiều thay đổi. Giờ là lúc cần phải sửa đổi? Chỉ hoàn thiện, chỉ bổ sung có nghĩa là không cơ bản, chỉ sửa câu chữ lại càng không cơ bản. Sợ gì mà không dám sửa đổi luận điểm cũ không còn phù hợp? Nếu sửa đổi theo chiều hướng bảo thủ hơn, giáo điều hơn thì nguy hiểm. Thực tiễn đòi hỏi lần sửa đổi này phải làm căn bản, theo chiều hướng phục vụ cho nhân dân, cho đất nước.

Một Đảng mạnh phải mạnh dạn, phải có tranh luận về vấn đề này.

Người dân cần thấy thực tế hơn là những điều cao siêu

Nhà báo Nguyễn Anh Tuấn: Nhiều độc giả gửi câu hỏi thắc mắc: Đất nước đang đặt ra bao nhiêu vấn đề mới, thực tế cuộc sống là thước đo kiểm nghiệm chân lý và có nhiều điều nhân dân đang chờ đợi ở Đảng. Sao không đưa những điều đó vào để mạnh dạn bàn luận, sao chúng ta phải né tránh?

GS. Dương Phú Hiệp: Né tránh ở đây chủ yếu là những vấn đề lý luận phức tạp, mà phức tạp nhất là chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội.

Từ ĐH I cho đến ĐH XI sắp tới, kỳ nào cũng bàn tới, thậm chí bàn rất nhiều. Nhưng bàn nhiều quá mà trong thực tế lại khác. Nhiều khi dùng những từ đại ngôn rất hay, ưu việt nhưng thực tế nhân dân không thấy ưu việt đâu cả. Người dân cần thấy thực tế hơn là nói những điều cao siêu quá.

Hồi tổng kết 20 năm đổi mới, tôi ở tiểu ban bàn về tổng kết công tác đối ngoại.  Chúng tôi tranh luận rất nhiều, đặc biệt là vấn đề thời đại. Có ông vẫn kết luận thời đại của chúng ta là thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới. Tôi nói thời đại này khác rồi, không thế nữa, không còn là thời đại chủ nghĩa tư bản ngày càng suy yếu, chủ nghĩa xã hội ngày càng lớn mạnh nữa. Tình hình khác rồi mà chúng ta vẫn tư duy như thế thì làm sao nói chuyện đổi mới tư duy, chuyện phát triển được.

Nhưng đã trót ghi vào, đã thành cương lĩnh, nghị quyết là đố anh nào dám nói trái vì sợ bị quy chụp.

Tôi cho rằng, lần này, sau khi lấy ý kiến dân, phải có hai bản trước và sau để so sánh, xem sửa chữa bổ sung đáng mừng hay đáng lo thì mới nói được, nói phải có sách, mách phải có chứng là như thế.

GS. Dương Phú Hiệp. Ảnh: Lê Anh Dũng

Chờ thấy đường lối hợp lòng dân

Nhà báo Nguyễn Anh Tuấn: Một số lão thành cách mạng phàn nàn, đây đó có tình trạng có người nghĩ một đằng, nói một nẻo. Vì họ sợ chụp mũ nên không dám nói thật. Vậy Đảng có nên chủ động vận động thuyết phục , khích lệ đảng viên nói thật hay không?

GS. Dương Phú Hiệp: Tôi không dám nói rộng trong các phạm vi khác, nhưng trong phạm vi nghiên cứu khoa học, Đảng nói thế nào thì phải làm như thế. Nghị quyết ĐH IX nói là thực hiện quy chế dân chủ thì phải ban hành các văn bản hướng dẫn.

Hồi tôi làm việc với ông Trường Chinh, ông ấy bảo các đồng chí cứ nói thẳng, tôi sẽ chịu trách nhiệm về vận mệnh chính trị của các đồng chí.

Chúng ta ở đây không phải bàn nhau để chống đảng, để phá hay đả kích người nọ người kia, mà ở đây là tinh thần xây dựng. Có thể tôi với anh Trực nói chưa đúng, nói có điều hơi quá, chúng tôi sẵn sàng xin lỗi trước tất cả các bạn. Nhưng chúng tôi chân thành.

Tôi rất thích chữ "chân thành", đảng phải chân thành với trí thức, với các nhà khoa học. Chân thành là điều tôi mong muốn, đường lối chủ trương chính sách tôi mong một chữ thôi, đó là "hợp".

Đường lối, chủ trương hợp lòng dân. Việc hợp lòng dân là quan trọng, mà đại hội lần này chính là để tham khảo xem có hợp lòng dân không, họ đọc thấy có khó quá hay xa vời quá, không có khả năng thực thi không... Cái đó phải tính hết.

Nhà báo Nguyễn Anh Tuấn: Theo ông khi người dân đưa ý kiến lên, liệu lãnh đạo có nghe không?

GS. Dương Phú Hiệp: Câu hỏi này rất khó. Nhưng kinh nghiệm của tôi, thấy nhiều vị lãnh đạo rất chú ý lắng nghe, thậm chí còn xuống cơ sở để nghe, từ ông Lê Duẩn, ông Trường Chinh, ông Phạm Văn Đồng, ông Tố Hữu và sau này là ông Trần Đức Lương, ông Nông Đức Mạnh, ông Lê Khả Phiêu..., chả có ai là không xuống với các nhà khoa học cả, và nghe hẳn một buổi, nói ít nghe nhiều với thái độ rất tốt. Còn xuống các nơi khác có nghe không thì không biết, riêng ở phạm vi của tôi thì tôi thấy thế.

Nhà báo Nguyễn Anh Tuấn: Nhưng ngay cả khi lãnh đạo lắng nghe thực sự những góp ý thẳng thắn đó thì liệu có đưa được vào chủ trương chiến lược quyết sách của Đảng không?

GS. Dương Phú Hiệp: Từ việc nghe, đến hiểu, tiếp thu và quyết định đưa vào các đường lối, chủ trương lại là vấn đề khác.

Nghe kiểu lấy ý kiến suông, nghe hình thức thì không nên. Cái đó mất thì giờ, lãng phí, mà phải thực chất. Phải làm thế nào để mọi việc làm đều thực chất, vì chúng ta ít thời giờ lắm. Tôi mong chữ thực chất của vấn đề được quan tâm, cũng giống như dân chủ.

Không có lý do gì lãnh đạo không chịu nghe điều phải

TS. Mai Liêm Trực. Ảnh: Lê Anh Dũng

TS. Mai Liêm Trực: Trở lại thực tế mà GS. Hiệp nói, mình cũng phải thấy rõ: lãnh đạo của đất nước ta, lãnh đạo của đảng ta suốt mấy chục năm vừa qua, các thế hệ trước trong chiến tranh đã hy sinh rất nhiều, và kể cả những người hiện nay, phần lớn là những người đã qua chiến tranh, qua thời kỳ gian khổ.

Về cơ bản tôi cho rằng, cái tâm và ý muốn lo cho đất nước là tốt, họ đều là những con người tốt. Cũng có nhiều người nói rằng "nói phải thì có cãi cũng phải nghe". Tôi cũng từng cãi các đồng chí lãnh đạo rất cao, thuyết phục những công việc rất hệ trọng, ví dụ đưa Internet vào Việt Nam, trong đàm phán những chuyện rất nhạy cảm, chẳng hạn như khi có các chỉ đạo về vấn đề viễn thông trong hiệp định thương mại Việt - Mỹ. Lúc đó chúng ta đang tranh cãi rất gay gắt về việc có nên mở cửa cạnh tranh trong thị trường viễn thông hay không. Có những ý kiến cấp cao lo ngại về an ninh thông tin, về chủ quyền quốc gia...Nhưng cúối cùng lãnh đạo cũng đã lắng nghe và chấp thuận những thuyết phục rất thẳng thắn.

Do đó, tôi vẫn có một niềm tin là chúng ta có lãnh đạo là những người tốt, có tâm, có mong muốn điều tốt đẹp cho đất nước này. Vấn đề ở chỗ anh có đủ bản lĩnh, đủ dũng khí để thực hiện điều đó hay không?

Ở ta, truyền thống tập thể lãnh đạo nên cũng có nhiều cái khó. Nhưng vai trò cá nhân rất quan trọng. Ví dụ, không thể phủ nhận vai trò của Đặng Tiểu Bình đối với cải cách mở cửa của Trung Quốc.

Vậy thì trong hoàn cảnh của ta, không chỉ một người mà tôi cho rằng phải có nhiều người nêu ý kiến, tranh luận, thảo luận mới tìm ra cái đúng. Có thể có những lúc ý kiến đó không được lắng nghe, chấp nhận. Chẳng hạn như trường hợp Bí thư tỉnh uỷ Kim Ngọc từng bị kỷ luật vì cái mới. Nhưng rồi cùng với thời gian, người ta sẽ nhận ra quyết định đó là đúng. Chính cố Tổng Bí thư Trường Chinh, người ra quyết định kỷ luật Kim Ngọc về sau đã phản tỉnh, nhận thức lại trước Đại hội VI để mà quyết liệt đổi mới.

Cho nên tôi nghĩ rằng Đại hội lần này, có lo lắng nhưng vẫn đầy hy vọng. Vấn đề là làm sao tăng cường đối thoại, nâng bản lĩnh, dũng khí của cả một tập thể, kể cả những con người bình thường như mỗi chúng ta. Những góp ý thẳng thắn của đảng viên, của người dân với một nguyện vọng tha thiết, một cái tâm vì đất nước, vì dân tộc này, vì một sự nghiệp 80 năm vinh quang và vì mục đích, trách nhiệm của 20 năm, hay 50 năm, 100 năm tới... thì không có lý do gì những người lãnh đạo không chấp nhận.

(còn nữa)