Từ trận chiến đấu cuối cùng trên bãi dâu Tàm Xá ngày 19/2/1947

Làng Bắc Biên, quê hương của các chiến sĩ đội liên lạc, xưa có tên là làng  An Xá, sau đổi thành Cơ Xá, rồi Phúc xá. Những ngày Hà Nội gấp rút chuẩn bị kháng chiến, Phúc Xá tổ chức một trung đội  tự vệ bảo vệ quê hương do ông Nguyễn Minh Tiến làm chủ tịch Ủy ban bảo vệ.

Đêm 19/12/1946, tự vệ Phúc Xá đã góp sức đặt quả bom lên cầu Long Biên phá cầu để chặt huyết mạch giao thông quan trọng của địch. Đúng 20 giờ, tiếng nổ rung trời trên cầu làm cho bọn địch kinh hoàng. Sau một tháng chia lửa với quân dân Liên khu I, theo lệnh  của Ban chỉ huy Trung đoàn, Đội liên lạc Phúc Xá được thành lập thay thế Đội liên lạc Trúc bạch - Lãng bạc đã rút lên Nhật tân (do địch chiếm ô Yên phụ ngày 25/1/1947). Đội có 16 chiến sĩ được chọn lựa từ tự vệ và công an Phúc xá do Nguyễn Ngọc Nại, tự vệ chiến đấu của trung đội Tô Hiệu làm Đội trưởng. Từ địa điểm đóng quân ở chùa Tàm Xá, các anh tiếp tế, liên lạc cho Trung đoàn Thủ đô đang chiến đấu giữa vòng vây kẻ thù.

Sau 2 tháng chiến đấu, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ trên giao, Trung đoàn phải rút ra hậu phương để bảo toàn lực lượng; nhưng rút theo đường nào khi địch đã chiếm ô Yên phụ và Nhật Tân ở phía bắc, Vĩnh Tuy ở phía nam? Giữa lúc Ban chỉ huy Trung đoàn đang lúng túng thì đêm 15/2, Đội liên lạc vào tiếp tế chuyến cuối cùng. Các anh báo cáo với Ban chỉ huy  về con đường an toàn mà đêm đêm họ vẫn đi vào Liên khu I.

Đêm 17/2/1947, Đội liên lạc đã  dẫn đường cho Trung đoàn từ đình Phất Lộc ra Cột đồng hồ qua gầm cầu Long Biên rồi men chân đê lên Tứ Tổng sang sông con, giấu quân ở  chùa Tàm xá và trong ngàn dâu. Đêm đó, trong sương mù dày đặc, những chiếc thuyền tam bản và thuyền gỗ lớn của dân Tàm  xá, Tứ Tổng, Tam Lạc vun vút qua sông lớn sang bến Dâu thuộc Xuân Canh (Đông Anh). Mờ sáng 19/2/1947, địch huy động thủy lục không quân truy kích Trung đoàn Thủ đô. Đội trưởng Nguyễn Ngọc Nại phân công 2 đội viên nhanh chóng đưa các chiến sĩ của Trung đoàn sang sông, anh và các đội viên ở lại bến Dâu chiến đấu và đã hi sinh anh dũng trong trận đánh quyết liệt trên ngàn dâu Tàm Xá, Cả đội chỉ còn hai người sống sót là anh Túc và chị Chén, nay đã lên ông lên bà.

Đến câu chuyện cảm động về việc tìm thấy hài cốt Đội liên lạc và xác định lại ngày hi sinh của các anh  ngày 19/2/1947

Bia tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ Đội Liên lạc Nguyễn Ngọc Nại. Ảnh: CAND

Thân nhân các liệt sĩ ở quê hương Bắc Biên (phường Ngọc Thuỵ, quận Long Biên) những tưởng hài cốt các anh đã hoà cùng phù sa; nhưng không, tám chiến sĩ vẫn nằm bên nhau, trong lòng đất xã Xuân Canh (Đông Anh) từ năm 1947 mà phải 45 năm sau, sự thật mới được sáng tỏ.

Câu chuyện bất ngờ tìm thấy hài cốt của các anh bắt đầu từ năm 1992. Tính đến lúc đó ông Nguyễn Minh Tiến đã trải qua 25 năm kiên trì, nhẫn nại ôm tập hồ sơ đến các cơ quan chức năng, đề nghị phong anh hùng Lực lượng vũ trang cho Đội liên lạc. Trong những tháng ngày lao tâm khổ tứ đi "gõ cửa" các cấp có thẩm quyền, ông vẫn đau đáu nỗi đau của người anh chưa tìm được hài cốt các liệt sĩ, trong đó có em ruột mình - Nguyễn Công Quảng.

Ông la cà hỏi các bô lão ở Tứ Tổng, Tứ Liên, Vạn Ngọc nhưng không ai biết gì về hài cốt của các anh. Những lần đến nhà ông ở phố Trần Bình Trọng, tôi được ông giở cho xem tập hồ sơ dày cộp mà những "tờ trình" từ năm 1957 đến năm 1980 đã ố vàng. Đôi mắt ông đỏ  hoe khi sống lại hồi ức của một thời gian khổ; hy vọng tìm được hài cốt các liệt sĩ chỉ còn mong manh. Nhưng thật bất ngờ - bao năm "đáy bể mò kim", hay đâu có một ngày người bạn cũ thuở "nếm mật nằm gai", là ông Hoàng Minh Tiến (thời kháng chiến chống Pháp là cán bộ của quận IV- ngoại thành) báo cho biết: mộ tám chiến sĩ nằm trong nghĩa trang liệt sĩ xã Xuân Canh.

Khi gặp gỡ ông Hoàng Minh Tiến và đồng chí Phó chủ tịch phụ trách văn - xã tại trụ sở UBND xã Tàm Xá, tôi cũng hết sức ngạc nhiên hỏi ông: "Vì sao các liệt sĩ Đội liên lạc vẫn nằm ở đất Xuân Canh mà không ai biết tung tích các anh?". Vẻ mặt quắc thước, cương trực, thông tuệ, ông kể lại những nỗi vất vả, khó khăn và sự ngẫu nhiên "trời cho": Trong quá trình sưu tầm tư liệu để viết lịch sử xã Tàm Xá, đến xã Xuân Canh, nhìn thấy tám ngôi mộ vô danh, ông lần hỏi những người cao tuổi đã từng tham gia chiến đấu cuối năm 1946 đầu năm 1947. So sánh và khớp lại các chi tiết của các nhân chứng lịch sử hai xã Xuân Canh và Tàm Xá, ông có đủ tư liệu thực tế xác đáng để khẳng định: đây chính là hài cốt các chiến sĩ Đội liên lạc.

Thì ra, thực dân Pháp đã tàn sát thảm khốc dân làng  Tàm Xá, Tam Lạc, Vạn Ngọc ngày 19/2/1947. Chỉ vài hôm sau, những người lánh nạn trở về làng, nhận mặt những người thân bị chúng giết hại. Riêng tám chiến sĩ Đội liên lạc, không ai biết là người của bãi giữa sông Hồng (nay thuộc làng Bắc Biên) nên đã đưa sang bãi nhãn  và chân đê xã Xuân Canh chôn cất. Mãi đến năm 1991, có nghĩa trang liệt sĩ, chính quyền xã Xuân Canh đưa hài cốt các liệt sĩ, trong đó có cả liệt sĩ của Đội liên lạc vào nghĩa trang; nhưng vẫn không ai biết tên các anh, đành đưa các anh quây quần bên nhau trong khu mộ vô danh.

Sau sự phát hiện, khảo cứu của ông Hoàng Minh Tiến và cuộc hội thảo khoa học với Viện Khoa học lịch sử quân sự Việt Nam, Quân khu Thủ đô, Trung đoàn Thủ đô, các nhân chứng của xã Tàm Xá và sự hiện diện của Thứ trưởng Nguyễn Minh Tiến, năm 1993, các anh mới được trả lại danh tính chung: liệt sĩ Đội liên lạc khu Phúc Xá. Và ngày hi sinh được xác định lại là ngày 19/2/1947 trùng với ngày giỗ trận của dân Tứ Tổng, không phải là ngày 18/2/1947 như một số sách đã viết trước đây. Sự thật lịch sử đã được tìm ra và xác định lại  từ năm 2006, dựa  trên chứng cứ lịch sử và đối chiếu, so sánh nhiều chiều để tìm ra cốt lõi của vấn đề.

Bà Lê Phương, phu nhân của Thứ trưởng Nguyễn Minh Tiến bùi ngùi nhớ lại ngày không bao giờ quên đó: Ngày đến nghĩa trang liệt sĩ Xuân Canh để nhận mộ, ông nhà tôi đã đọc bài điếu hương hồn các liệt sĩ bằng bài thơ rất xúc động. Ông và thân nhân của tám gia đình các liệt sĩ đều khóc trong nỗi đau xót.

Theo nguyện vọng một số thân nhân liệt sĩ, nhà ngoại cảm Đỗ Bá Hiệp đến tận nơi để xác định tên từng người nhưng cũng chỉ tìm được hai liệt sĩ còn đủ hài cốt, sáu liệt sĩ khác, hài cốt đã trộn lẫn với nhau. Trong nỗi đau chung, thân nhân các liệt sĩ đành phải để các anh nằm lại Xuân Canh. Năm 1996, Đội liên lạc và Đội trưởng Nguyễn Ngọc Nại được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân; bảy đội viên được truy tặng Huân chương Chiến công hạng Nhất. Vinh dự, tự hào và ghi nhớ công ơn các anh, năm 1997, nhân kỷ niệm 50 năm ngày thương binh liệt sĩ, Đảng bộ và nhân dân Ngọc Thuỵ dựng tấm bia lớn sau hai hàng mộ liệt sĩ: Đời đời nhớ ơn các anh hùng liệt sĩ Đội liên lạc đặc biệt Đặc khu Phúc Xá - Liên khu I Hà Nội.

"Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh"

Trên bia cũng ghi rõ tên 8 liệt sĩ và các danh hiệu cao quý mà Nhà nước đã truy tặng các anh. Trên từng bia mộ khắc dòng chữ: "Liệt sĩ chưa biết tên. 29/1 Đinh Hợi - Đội viên tự vệ Thành Hà Nội".

29/1 Đinh Hợi chính là ngày 19/2/1947  - ngày giỗ chung của các anh, cũng là ngày giỗ trận của các gia đình ở Tứ Tổng nay thuộc phường Tứ Liên, quận Tây Hồ trong trận tấn công của thực dân Pháp, tìm diệt Trung đoàn Thủ đô và đốt nhà, tàn sát nhân dân dã man sáng 19/2/1947. Các anh đã ngã giữa ngàn dâu xanh trong trận chiến đấu không cân sức bảo vệ cho Trung đoàn Thủ đô đang sang sông. Và trong chuyến đò cuối cùng, chiến sĩ tự vệ Nguyễn Văn Vai, Lê  Văn Diệu đã vĩnh viễn nằm lại trong lòng đất quê hương sáng 19/2/1947.

Xuân Canh đã trở thành quê hương thứ hai của các anh trong nghĩa tình sâu nặng thiêng liêng. Chuyện  về hài cốt của các anh được lưu giữ trong lòng đất này nhưng nửa thế kỷ sau vẫn không xác định được danh tính riêng của từng Liệt sĩ. Ngày 19/12/1947, là một trong hàng ngàn huyền thoại bi hùng trong sử thi giữ nước, sẽ sống mãi với non sông, đất nước.